Οι μεταφράσεις της αρχαίας τραγωδίας (πλην ελαχίστων και θραυσμάτων) είναι η ιστορία μιας επαναλαμβανόμενης αποτυχίας μικρότερης ή μεγαλύτερης. Τα θραύσματα των ολιγότερο αποτυχημένων (που είναι οι επιτυχημένες) δείχνουν μια κατεύθυνση, επιχειρούν μια πνευματική σήμανση, είναι οδοδείχτες έκφρασης και ιδεών (και αυτό κάποιες φορές δεν είναι λίγο, nihil minor in litteris). Κινδυνεύοντας εξίσου από τον άνευρο ακαδημαϊσμό και από το πληβείο θεατρικό σανίδι – η μεταφραστική του αρχαίου δράματος εύκολα ξεπέφτει. Άλλες μεταγραφές κινδυνεύουν από την υπεραπλούστευση, άλλες από ένα ψευδεπίγραφο ύφος, άλλες από τη μεγαλοφαντασιά ενός ριζοσπαστικού προσωπικού ιδιώματος· εύκολα γίνονται κοινότοπες όπως η μετάφραση του λιμπρέτου μιας όπερας – είναι για τον μεταφραστή η άκρα ταπείνωση. (Τα δύο είδη βέβαια δεν σχετίζονται πνεματικά. Η τραγωδία έχει άλλο πνευματικό κέντρο.) Πάντως οι αναλογίες των βοτάνων γητεύματος για το μεταφραστικό απόσταγμα δεν είναι μετρήσιμες – και πρέπει να τονίσουμε ότι η αλχημεία του αποτελέσματος (ο συνεπαρμός μέσα στη φρίκη, η γλυκύτητα μέσα στους αρχαϊκούς γκρεμούς, το κράμα τρόμου και ηδονής), το αμάλγαμα, συνορεύει πρωτίστως με την ισομετρία του νοήματος και με μια ορισμένη θεολογική τροπή της σκέψης, με μία τρομερή εκμυστήρευση.
Από τα πρακτικά ενός παλιού θεατρικού σεμιναρίου για την τραγωδία και τη μετάφραση, αταύτιστος ομιλητής
*
Είκοσι χρόνια χωρίζουν τις δύο μεταφράσεις· […]
Αν και έγιναν και οι δύο με ακοίμητο προσανατολισμό τη σκηνή και με κύρια έγνοια έναν ρυθμό αυθεντικά θεατρικό, τις επηρέασε και είχαν ως πρότυπο μια μετάφραση […] την οποία δεν έπαψα να θεωρώ έναν από τους σπουδαιό τερους ιστορικούς σταθμούς στην ενδογλωσσική μετάφραση του αρχαίου δράματος εξαιτίας του μοναδικού της χρώματος. Είναι η μετάφραση του Γιώργου Ιωάννου στην Ιφιγένεια εν Ταύροις του Ευριπίδη· η Ιφιγένεια στη χώρα των Ταύρων δημοσιεύτηκε το 1981. (Χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά στη σκηνή από την Άννα Κοκκίνου στο θέατρο «Σφενδόνη», 1997–1998.) Στον Γιώργο Ιωάννου ανήκει επίσης η υπέροχη έκφραση για την αρχαία ελληνική τραγωδία: «μεγαλυνάρι του Διονύσου».
Νίκος Α. Παναγιωτόπουλος
