18 Φεβρουαρίου 1948. Η Ταξιαρχία Αόπλων Ρούμελης, υπό την αρχηγία του Γιώργου Γούσια, ξεκινά να μεταφέρει εφεδρείες για τον Δημοκρατικό Στρατό από τη Βράχα προς τη Μακεδονία. Χίλιοι τριακόσιοι επίστρατοι απ’ την ευρύτερη περιοχή των Αγράφων και της Θεσσαλίας, απειροπόλεμοι, ανεκπαίδευτοι, δίχως ρουχισμό, τροφή και όπλα, διασχίζουν τον κάμπο των Φαρσάλων, πέφτουν στη λίμνη Κάρλα, περνούν τον Πηνειό, φτάνουν στις πλαγιές του Ολύμπου, ανεβαίνουν στις κορυφές των Πιερίων και διαφεύγουν στη Μακεδονία, ενώ οι δυνάμεις του Κυβερνητικού Στρατού τούς καταδιώκουν ανελέητα. Οι απώλειες είναι συντριπτικές. Στο σπονδυλωτό μυθιστόρημα Το χιόνι των Αγράφων παρακολουθούμε τις τριάντα επτά μέρες της βασανιστικής πορείας τους.
(Στο εξώφυλλο φωτογραφία του Γιάννη Αυγέρη)
Κριτικές
- Δημήτρης Χριστόπουλος, Λογοτεχνική Νέα Παιδεία, 28/12/2021
- Μαρίνα Καρτελιά, erwsitexnis.wordpress.com, 9/1/2022
- Μανόλης Χατζηπαναγιώτου, cretanleft.gr, 25/1/2022
- Ειρήνη Χατζοπούλου, fractal, 26/01/2022
- Δέσποινα Μπάτρη, fractal, 08/02/2022
- Γιάννης Αντωνιάδης, bookfeed.gr, 14/2/2022
- Δημήτρης Βασιλειάδης, culturepoint.gr, 14/2/2022
- Δημήτρη Χριστόπουλου, bookpress, 15/2/2022
- Νίκος Προσκεφαλάς, periou.gr, 19/2/2022
- Γρηγόρης Τεχλεμετζής, φρέαρ, 25/2/2022
- Βέρα Παύλου, periou.gr, 26/2/2022
- Βασίλης Ν. Κουνέλης, Ο αναγνώστης, 28/2/2022
- Ελένη Σ. Αράπη, poiein.gr, 28/2/2022
- Μαρίνα Δεληγιάννη, fractal.gr, 2/3/2022
- Μαρία Σφυρόερα (επιμ.), ΕΡΤ News, 5/3/2022
- Χλόη Κουτσουμπέλη, φρέαρ, 12/3/2022
- Λίνα Φυτιλή, Εφημερίδα των Συντακτών, 26/3/2022
- Έλσα Χλαπουτάκη, fractal, 06/04/2022
- Κατερίνα Παπαδημητρίου, στάχτες, 11/4/0222
- Σπύρος Κιοσσές, culturebook.gr, 18/4/2022
- Γιώργος N. Περαντωνάκης, bookpress.gr, 22/4/2022
- Νίκος Κουρμουλής, Τα Νέα/ Βιβλιοδρόμιο, 29/4/2022
- Γιώργος Πολυμενάκος, fractal.gr, 10/5/2022
- Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Το Βήμα, 15/5/2022
“Ένα από τα βασικά θέματα της πεζογραφίας του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη, ο οποίος με το Χιόνι των Αγράφων ξεφεύγει εξαρχής από τους περιορισμούς της μαρτυρίας, είναι η αδυναμία της ελληνικής κοινωνίας να συνειδητοποιήσει τα πάθη του απώτερου παρελθόντος και των χαλασμένων ιδεών του. Γι’ αυτό και στρέφεται τώρα στο παρελθόν της Αριστεράς με ιστορίες τοποθετημένες στο πλαίσιο της Ταξιαρχίας Αόπλων Ρούμελης. Ιστορίες που εντάσσονται σε ένα μυθιστόρημα με ισάριθμους σπονδύλους, αλλά θα μπορούσε κάλλιστα να λειτουργήσουν και ως σύνολο διηγημάτων με ομόκεντρο άξονα. Εκείνοι που πρωταγωνιστούν εδώ είναι ανώνυμα πρόσωπα της εμφυλιακής υπαίθρου, που βρέθηκαν στις τάξεις της Αριστεράς χωρίς να έχουν ασπαστεί ακριβώς την ιδεολογία της ή και δίχως καν να ξέρουν πώς συνέβη και πιάστηκαν στο ρεύμα της: ένας δεκαεξάχρονος που νοιάζεται μόνο για τους φονιάδες του πατέρα του, δύο πανάγαθοι ομοφυλόφιλοι, ένας δηλωσίας, μια νεαρή γυναίκα κυνηγημένη από το φάσμα της αιμομιξίας, δυο αδέλφια που ελπίζουν σε ένα ανεύρετο μέλλον, ένας μάγειρας που λατρεύει το ζωντανό του και ο ταξίαρχος του ΔΣΕ Γιώργος Γεωργιάδης. Ο Γεωργιάδης είναι πραγματικός δρων και γαζώθηκε από τους εκτελεστές του Γούσια επειδή αμφισβήτησε τις στρατιωτικές του ικανότητες. Και οι υπόλοιποι αφανείς ήρωες, ωστόσο, δεν θα έχουν καλύτερα τύχη και θα θαφτούν κάτω από το πυκνό χιόνι των άξενων βουνών (το χιόνι ως σύμβολο θανάτου και αφανισμού).
Στον καινούργιο γύρο για τον Εμφύλιο, τον οποίο έχουν ανοίξει ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 οι νεότεροι πεζογράφοι (όλοι γεννημένοι μετά τον τερματισμό του), στόχος δεν είναι η αναβίωση της παλαιάς σύγκρουσης, αλλά ένα είδος προσπάθειας για ίαση του πολύχρονου τραύματος. Ο Χατζημωυσιάδης γράφει ένα βιβλίο προχωρημένης ωριμότητας, που δεν αποτελεί σύνθεση των αριστερών και των δεξιών ευθυνών: είναι, αντίθετα, μαχαίρι στην καρδιά της Αριστεράς εκ των έσω. Τα δράματα των βουβών πρωταγωνιστών του (βουβοί με την έννοια ότι δεν διαθέτουν ιστορική φωνή), παραστημένα με χαμηλότονη και απαθή πλην συγκινησιακά φορτισμένη φωνή και βασισμένα στις επώδυνες προσωπικές τους μνήμες (συχνά τελείως άσχετες με τον Εμφύλιο) δεν είναι παρά η εξεικόνιση της αριστερής παθολογίας (αυταρχισμός, μονοκομματική αλήθεια, μίσος για τον άλλο σε οιαδήποτε εκδοχή του, ασύστατη ψευδολογία και συνωμοσιολογία, εγκληματικές επιλογές και ωμή ανθρωποφαγία) σε ένα επίπεδο το οποίο δεν συμμερίζεται κανέναν ιστορικό και ιδεολογικό μύθο. Χωρίς να συγχωνεύσει την αλήθεια της μιας πλευράς του Εμφυλίου με την αλήθεια της άλλης, ο Χατζημωυσιάδης ξαναπιάνει το τραύμα, αποφεύγοντας την ανάξεσή του αφού εκείνο που καταφέρνει είναι να υποδείξει μια από τις κοινές πηγές της εμπειρίας του Εμφυλίου, όπως μπορούμε να τη συλλάβουμε και να τη συναισθανθούμε σήμερα. Και δεν πρόκειται, βεβαίως για το ότι η Δεξιά βασανίστηκε όσο και η Αριστερά και νice versa, αλλά για το ότι η αβασάνιστη ηγεσία της Αριστεράς βασάνισε πριν και πάνω απ’ όλα τους δικούς τα ανθρώπους της, πολλώ δε μάλλον αν οι άνθρωποι αυτοί ήταν (γιατί εκεί πρωτίστως εστιάζει ο συγγραφέας) οι πλέον αδύναμοι και παρεμποδισμένοι.”
- Ηλίας Καφάογλου, Η εφημερίδα των συντακτών, 28/5/2022
- Γιάννης Παπαγιάννης, fractal, 7/6/2022
- Αλέκος Χατζηκώστας, atexnos.gr, 12/6/2022
- Γιώργος Δελιόπουλος, The Books’ Journal, τχ.131, 6/2022
- Κώστας Καραβίδας, Η εποχή των βιβλίων, 4/7/2022
- Γιώργος Χαρχαλάκης, fractal.gr, 20/7/2022
- Πόλυ Κρημνιώτη, Η Αυγή, 31/7/2022
- Άγης Αθανασιάδης, Librofilo.blogspot.com, 10/8/2022
- Σόνια Βλάντη, deBop.gr, 18/8/2022
- Αλέξανδρος Ζωγραφάκης, istos.gr, 3/9/2022
- Ελένη Γερούση, Λογοτεχνικό περιοδικό περί ου, 8/10/2022
- Κώστας Αγγελάκος, Νέα Παιδεία-Γλώσσα, 31/12/2022
- Νάντια Τράτα, fractal.gr, 14/2/2023
- Διώνη Δημητριάδου, fractal.gr, 15/3/2023
- Χρήστος Σπυρόπουλος, periou.gr, 1/4/2023
- Γιώργος Ν. Περαντωνάκης, bookpress, 25/5/2023
- Ελένη Καρασαββίδου, Περι ου, 3/6/2023
- Χριστίνα Παπαγγελή, Ανάγνωση, 5/6/2023
- Γιώργος Φράγκογλου, fractal, 6/9/2023
- Αθανάσιος Τσίγκας, diablog.eu, 12/10/2023
- Θεοδόσης Νικολαΐδης, Τα Νέα, 04/02/2024
Στις έντεχνα διαπλεκόμενες ιστορίες που συνέχουν την αφήγηση και μέσα από μια κινηματογραφικής πνοής μικροπερίοδη γραφή που αξιοποιεί υποδειγματικά τη νόρμα της λιτής έκφρασης, ζωντανεύει η εφιαλτική δυστοπία του Εμφυλίου: δεκαεξάχρονοι βγαίνουν στο βουνό για να εκδικηθούν τον θάνατο του πατέρα τους, στρατολογημένοι ανήλικοι παραμιλούν στον ύπνο τους ζητώντας τη μάνα τους, οιηματίες αρχηγοί αποδύονται σε παραληρήματα επαναστατικής φωνασκίας φουσκωμένοι από την ιδέα ότι είναι η ιστορική συνέχεια του Μάο, σπίτια και σόγια πυρώνονται στη φωτιά του «άγιου μίσους», η ύπαιθρος στενάζει από την τρομοκρατία και το θανατικό που σπέρνουν οι κυνηγοί κεφαλών, μαχητές θύματα της δολοφονικής σκευωρίας των συναγωνιστών τους κλείνουν τα μάτια, πριν από την ομοβροντία των συντροφικών όπλων, για να δουν τελευταία φορά τη μάνα τους να μπαίνει στο παιδικό δωμάτιο να τους καληνυχτίσει.
(…)Ο Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης δεν ανατέμνει την παθολογία του Εμφυλίου με όρους ιστορικής αποτίμησης της σύγκρουσης. Τον ενδιαφέρει η πιο αθέατη και λιγότερο συζητημένη όψη του Εμφυλίου: η διάθλασή του στην οικογενειακή εστία, στις τοπικές κοινωνίες των ορεινών και ημιορεινών περιοχών που υπήρξαν πεδία σύγκρουσης, η διαχείριση του ως προσωπικής εμπειρίας και ως στοιχείου διαμόρφωσης της προσωπικής ή συλλογικής ταυτότητας. Και αυτό, βέβαια, που οφείλει κανείς να αναγνωρίσει είναι ότι το εγχείρημα του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη να (μυθ)ιστορήσει τη συγκεκριμένη ανθρώπινη τραγωδία προσεγγίζει, με σκεπτικισμό και περίσκεψη, θέματα που ακόμα προκαλούν αμηχανία και αφορούν λάθη και παραλείψεις που σημάδεψαν την πορεία του λαϊκού κινήματος της ταραγμένης δεκαετίας 1940-1950: τις αστοχίες στελεχών που αδυνατούσαν, από οίηση, ανεπάρκεια ή ιδεολογικό φανατισμό, να ανταποκριθούν στο ύψος των ιστορικών προκλήσεων ή να διαισθανθούν το διέξοδο κάποιων επιλογών, τις εκτελέσεις των Γ. Γιαννούλη και Γ. Γεωργιάδη κ.ά.”
