Στους Μαύρους Καθρέφτες (1951) ο αφηγητής διασχίζει με το ποδήλατό του χωριά της Κάτω Σαξονίας και περιγράφει έναν κόσμο κατεστραμμένο, δίχως ανθρώπους – έχει προηγηθεί ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Σαν νέος Ροβινσώνας κατασκευάζει ένα σπίτι και οργανώνει την καθημερινή ζωή του. Συχνά ο μισάνθρωπος αφηγητής εκδηλώνει την απέχθειά του για τη ρηχότητα και την ηθική παρακμή του πολιτισμού που χάθηκε. Την ίδια στιγμή, ως γνήσιο τέκνο του Διαφωτισμού, μπολιάζει την περιπλάνησή του με μια θερμή συνηγορία υπέρ του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Η ερωτική του ιστορία με μια ακόμη επιζήσασα δεν έχει ευτυχές τέλος· παρά τις στιγμές ερωτικής ευωχίας, η γυναίκα αποφασίζει να τον εγκαταλείψει και να συνεχίσει το ταξίδι της.
Οι Μαύροι καθρέφτες ξεχωρίζουν για την τόλμη της γραφής και για τη γλωσσοπλαστική τους δεινότητα. Το μυθιστόρημα επίσης συνδυάζει την ανάμειξη διαφορετικών υφολογικών επιπέδων, την παρωδία μοτίβων και τόπων ποικίλων λογοτεχνικών ειδών με την καταλυτική ειρωνεία και το χιούμορ. Χάρη σε αυτά τα χαρακτηριστικά, ο Σμιτ κατέχει μιαν ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της νεωτερικής γερμανικής λογοτεχνίας· έχει μάλιστα συγκριθεί με τον Τζαίημς Τζόυς, τον Χανς Χέννυ Γιάαν και τον Άλφρεντ Νταιμπλίν.
«Έχουμε να κάνουμε με έναν πραγματικό ποιητή, που μας φτύνει καταπρόσωπο την αηδία του».
HERMANΝ HESSE
«Ξέρει τι κάνει. Αναδεικνύει κάτι καινούργιο. Ο Πάουλ Κλέε έλεγε: “Η τέχνη δεν αναπαράγει το ορατό, καθιστά κάτι ορατό”. Ομοίως ο Άρνο Σμιτ: διευρύνει την επικράτεια και τον πλούτο της γλώσσας».
MARTIN WALSER
«Ένας εξαίρετος μυθιστοριογράφος με τεράστιες φιλοδοξίες και μείζονα επιτεύγματα».
S. S. PRAWER, Times Literary Supplement
Δείτε εδώ το αφιέρωμα της Κίχλης στον Άρνο Σμιτ και στους Μαύρους Καθρέφτες
Κριτικές
«Ο ήρωας ζει σε έναν δυστοπικό κόσμο. Ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν άφησε παρά ελάχιστους ζωντανούς. Αυτός όμως επέζησε. Κυκλοφορεί με ποδήλατο, φτιάχνει ένα σπίτι και ετοιμάζεται να ξαναρχίσει τη ζωή του – μια μοναχική ζωή, μια μοναχική καθημερινότητα, στα ερείπια ενός πολιτισμού που χάθηκε. Μπορεί σε αυτή τη συνθήκη να ερωτευτεί; Θα δοκιμάσει, όχι με επιτυχία. Του έχουν απομείνει, ωστόσο, η ανθρωπιστική παιδεία, το χιούμορ και η γλώσσα – μέσω της οποίας πρέπει να ξαναδώσει νόημα στη ζωή του. Σπουδαία λογοτεχνία.»
Ο Λεβιάθαν και οι άνθρωποι
Ο Σμιτ είναι σολιψιστής. Κι ανατρέχει στην αρχαία ελληνική σοφία (στους Γνωστικούς κυρίως) για να δώσει την απάντηση: αυτός ο κόσμος δεν είναι δημιούργημα του Θεού αλλά καθ’ εικόνα και ομοίωση ενός κακού πλάσματος που έχει μεταφέρει στους ανθρώπους τα χειρότερα γνωρίσματα της καταστροφικής του φύσης. Το πλάσμα αυτό ο Σμιτ το ονομάζει Λεβιάθαν δανειζόμενος τη λέξη από το ομώνυμο –και πασίγνωστο– φιλοσοφικό έργο του Χομπς.
Στον Χομπς ο Λεβιάθαν είναι μια ονομασία του κράτους που ασκεί βία προκειμένου να διατηρείται η ειρήνη αλλά ο φιλόσοφος προβλέπει και τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται προκειμένου οι πολίτες να προστατεύονται κι από τον ίδιο τον Λεβιάθαν. Οι Μαύροι καθρέφτες όμως δεν είναι μια, ας πούμε, μυθοπλαστική αλληγορία πολιτικής επιστήμης. Είναι πρωτίστως μια περιδιάβαση, μέσω των καθημαγμένων τοπίων, στην τραγικότητα της ύπαρξης που προσπαθεί να γνωρίσει τον εαυτό της και να σωθεί σ’ ένα περιβάλλον καταστροφής και θανάτου πολεμώντας την κατάρα του κακού δημιουργού μέσω του διαφωτισμού.
Ο «κακός δημιουργός» δεν είναι φυσικά αποκλειστικό εύρημα του Σμιτ. Αιώνες νωρίτερα οι Βογόμιλοι είχαν αναπτύξει το δόγμα ότι ο κόσμος μας δεν αποτελεί δημιούργημα του Θεού αλλά του Σατανιήλ, γι’ αυτό και είναι ατελής και βάρβαρος. Σκέφτεται κανείς ότι ήταν επόμενο ένας συγγραφέας με την ευαισθησία του Σμιτ πέντε χρόνια μετά τον καταστροφικό Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο να αναπτύξει, τηρουμένων των αναλογιών, ένα παρόμοιο δυστοπικό όραμα.
