Βραβείο Καλλιτεχνικού Σχεδιασμού – Βραβεία Αναγνώστη 2017
Επειδή δεν θα σχεδίαζα ποτέ ένα βιβλίο ερήμην του περιεχομένου και του τρόπου γραφής του, θεωρώ σκόπιμο να πω δυο λόγια για τη δική μου ανάγνωση του Παιχνιδότοπου του Γιώργου Αλισάνογλου, που καθόρισε και τον τρόπο του καλλιτεχνικού σχεδιασμού του βιβλίου.
Στον Παιχνιδότοπο του Γιώργου Αλισάνογλου μια γυναίκα μετανάστρια ενώ κυοφορεί τον γιο της –που είναι και ο αφηγητής του βιβλίου– περιδιαβαίνει τα ερείπια της Ευρώπης. Ό,τι βλέπει είναι το πανόραμα των ιστορικών γεγονότων που σημάδεψαν τον 20ό αιώνα: οι πόλεμοι, η αποτυχία των ουτοπιών και των επαναστάσεων, το εκτρωματικό όραμα του ναζισμού.
Αντιστικτικά προς αυτό το σκηνικό θανάτου, προς το αποκαλυπτικό αυτό τοπίο που μεταδίδει μιαν αίσθηση τέλους του πολιτισμού, λειτουργεί η μνήμη και η τέχνη. Και βέβαια, η ελπίδα που προβάλλει μέσα από τη γέννηση του γιου, του ποιητή.
Στον Παιχνιδότοπο το παραδοσιακό ποιητικό υποκείμενο έχει εν μέρει υποκατασταθεί από το βασίλειο των λέξεων και της ποίησης. Στη φωνή του ποιητή αντηχούν θραύσματα από το σώμα της ποίησης. Η φωνή του ποιητή συναντά άλλες φωνές μέσα στο σώμα της μητέρας ποίησης.
Έτσι λοιπόν, όχι αυθαίρετα πιστεύω, όταν προετοίμαζα την έκδοση του Παιχνιδότοπου είχα συνεχώς στον νου μου τον Χάινερ Μύλλερ, και ειδικά τον Άμλετ και τα «ερείπια της Ευρώπης», τους Δακτύλιους του Κρόνου και τους Ξεριζωμένους του Ζέμπαλντ, τα μονόπρακτα και τα πεζά του Μπέκετ, αλλά και τον Άγγελο της Ιστορίας του Μπένγιαμιν και τα Μαύρα τετράδια του Χάιντεγκερ. Και βέβαια τα σονέτα του Σαίξπηρ και τον Ρωμαίο και την Ιουλιέτα.
Είχα επίσης δύο επίμονες κινηματογραφικές αναφορές: Τις Αρμονίες του Βερκμάιστερ του Μπέλα Ταρ και το Άλογο του Τουρίνο του ιδίου. Και βέβαια το soundtrack του βιβλίου. Άκουγα και ξανάκουγα τα μουσικά κομμάτια που ενέπνευσαν τον Γιώργο Αλισάνογλου.
Ο σχεδιασμός του εξωφύλλου
Όλα αυτές οι αναφορές και οι εκλεκτικές συγγένειες συνηγορούσαν υπέρ του σχεδιασμού ενός «σκοτεινού», σκληρού και οπωσδήποτε αφαιρετικού εξωφύλλου. Οι αρχικές, περισσότερο εικονογραφικές, ιδέες και προτάσεις γρήγορα αποκλείστηκαν. Άλλωστε, πιστεύω ότι στην ποίηση, τη φιλοσοφία, και γενικότερα στο δοκίμιο, ταιριάζουν περισσότερο τα εξώφυλλα που ο σχεδιασμός τους στηρίζεται μόνο σε τίτλους.
Φανταζόμουν λοιπόν ένα πλακάτο, βαθύ χρώμα ως φόντο, το οποίο να παραπέμπει στο σκοτεινό σκηνικό του ποιήματος και έναν τίτλο που να έχει εικαστική λειτουργία και να υποκαθιστά την έλλειψη εικόνας.
Αλλά κάτι έλειπε, κάτι σημαντικό. Γιατί στον Παιχνιδότοπο υπάρχει και η άλλη όψη. Υπάρχει και η μνήμη του πολιτισμού, της τέχνης και το όνειρο, όπως καθαρά φαίνεται στο ποίημα «Λάφυρο, Τραύμα / Όνειρο», και ο έρωτας μέσα από τις αρχετυπικές μορφές του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας. Τότε, σκεφτήκαμε με τον Γιώργο Αλισάνογλου να μπει στην εσωτερική πλευρά του εξωφύλλου, πάνω σ᾽ ένα απαλό γαλάζιο φόντο, η εικόνα ενός λούνα παρκ. Το ίδιο γαλάζιο, πιο έντονο, έδωσε το χρώμα του τίτλου του εξωφύλλου ως μια υπόμνηση ότι το τραύμα της ιστορίας το διαπερνά μια αχτίδα φωτός. Ιδού οι δύο όψεις του βιβλίου λοιπόν: Το σκούρο γκρι φόντο του εξωφύλλου παραπέμπει στο τραύμα της ιστορίας, ενώ το ονειρικό γαλάζιο του εσωφύλλου παραπέμπει στον κόσμο του ονείρου και της μνήμης.
Όλα αυτά ωστόσο δεν θα μπορούσαν να υλοποιηθούν αν δεν υπήρχε η Βάσω Αβραμοπούλου και το ατελιέ της. Χάρη στην πείρα, την εικαστική ματιά και την υπομονή της, –γιατί μεσολάβησαν δοκίμια επί δοκιμίων μέχρι να καταλήξουμε, δοκίμια με διαφορετικές τεχνικές και χαρτιά–, καταφέραμε να έχουμε ένα αποτέλεσμα που να μας ικανοποιεί από αισθητική άποψη και, βέβαια, να εκφράζει το περιεχόμενο του βιβλίου. Την ευχαριστώ θερμά.
Την εικόνα του εσωφύλλου οφείλουμε στον Στέφανο Χουπουρίδη, γραφίστα των εκδόσεων Σαιξπηρικόν. Τον ευχαριστώ επίσης θερμά, για την πολύτιμη βοήθεια.
Ο σχεδιασμός του εσωτερικού του βιβλίου
Στον Παιχνιδότοπο παρά τη θραυσματικότητα της γραφής και την παράλληλη εκδίπλωση πολλών θεμάτων -στοιχεία που συνοδεύονται από πλειάδα αναφορών και δάνειων στίχων που απαντούν στο βιβλίο (ατόφιοι ή παραλλαγμένοι) και ενισχύουν τις κεντρόφυγες τάσεις του κειμένου-, υπάρχει ισχυρή σκηνοθεσία, ένα διακριτό αφηγηματικό πλαίσιο που ορίζεται από τις τέσσερις ενότητες του ποιήματος και τις επιγραφές που τις συνοδεύουν, καθώς και από τους τίτλους των ποιημάτων. Αποφάσισα για τα στοιχεία αυτά, τις ενότητες, τις επιγραφές και τους τίτλους αλλά και για τους σελιδάριθμους να χρησιμοποιήσω στοιχεία της ίδιας οικογένειας με εκείνα των ποιημάτων (απλά) αλλά άλλου βάρους. Θεώρησα δηλαδή ότι η χρήση εντονότερου μελανιού τονίζει παιγνιωδώς τα στοιχεία συνοχής του βιβλίου. Σαν να επιβάλλονται τα στοιχεία συνοχής στην τάση εξακτίνωσης που υπηρετούν μερικά ποιήματα του Παιχνιδότοπου.
Με τη διαφορά του μελανιού, τη χρήση αγκυλών και το αριστερό στήσιμο των τίτλων επεδίωξα και κάτι άλλο: ένα πιο σύγχρονο πλαίσιο αναφοράς που να λειτουργεί αντιστικτικά προς το κυρίαρχο ύφος της πολυτονικής τυπογραφίας που τόσο αγαπάμε και υπηρετούμε η Κίχλη αλλά και άλλοι εκδότες. Μια τέτοια μοντέρνα νότα πιστεύω ότι ταιριάζει στον Παιχνιδότοπο που εκτός από μοντέρνο, ως προς τη μορφή, ποιητικό βιβλίο είναι και απολύτως σύγχρονο – εννοώ βέβαια τα θέματα και το περιεχόμενό του.
Αυτά είχα κατά νου όταν σχεδίαζα την έκδοση του Παιχνιδότοπου. Αυτή ήταν η φιλοσοφία σχεδιασμού του βιβλίου.
***
Θα ήταν παράλειψη να μην ευχαριστήσω θερμά την Αφροδίτη Ανδριολάτου για τη μορφοποίηση του κειμένου, τον Νίκο Αναστασόπουλο για τη διόρθωση, τον Βασίλη, τον Γιάννη και τον Αντώνη από το τυπογραφείο Μητρόπολις για την εκτύπωση του βιβλίου, καθώς επίσης τον Σάμη και τον Ηλία από το βιβλιοδετείο Μπουντά-Βασιλειάδη που φρόντισαν το δέσιμο του Παιχνιδότοπου. Χωρίς τη δική τους πείρα και το μεράκι το αποτέλεσμα δεν θα ήταν το ίδιο.
Τέλος, θέλω εκ βάθους καρδίας να ευχαριστήσω τον Γιώργο Αλισάνογλου που εμπιστεύτηκε στην Κίχλη το βιβλίο του. Θα μπορούσε θαυμάσια να το εκδώσει ο ίδιος στον εκδοτικό του οίκο, τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν, γνωστές για τη φροντισμένη τυπογραφική μορφή των βιβλίων τους.
Εκτός από την εμπιστοσύνη και η συνεργασία ήταν άψογη, χωρίς καμιά παραφωνία. Η διακριτικότητα, η αβρότητα, αλλά και η προθυμία για συζήτηση του Γιώργου Αλισάνογλου υπήρξαν ευεργετικοί παράγοντες στην ετοιμασία του βιβλίου. Βεβαίως σχεδιάζουμε τα βιβλία για να αρέσουν στους αναγνώστες, για να τα χαίρονται οι αναγνώστες, αλλά το συγκεκριμένο βιβλίο, εξολογούμαι ότι ήθελα πρωτίστως να αρέσει στον Γιώργο Αλισάνογλου. Το έβλεπα και το βλέπω ως αντίδωρο για την εμπιστοσύνη και τη φιλία του.
Τελειώνοντας, ευχαριστώ θερμά την επιτροπή των ειδικών για την εξαιρετική τιμή να βραβεύσουν τον Παιχνιδότοπο για τον καλλιτεχνικό σχεδιασμό του. Η τιμή ανήκει σε όλους τους συνεργάτες, η έκδοση ενός βιβλίου είναι συλλογική πράξη. Τους ευχαριστώ πολύ και εκ μέρους του Γιώργου Αλισάνογλου.
Θερμές ευχαριστίες στον Αναγνώστη και στον Γιάννη Μπασκόζο που τόσα χρόνια, παρά τις αντιξοότητες, έχουν κρατήσει ζωντανό ένα σημαντικό θεσμό.
Γ. Κ.
Κείμενο που γράφτηκε με αφορμή το Βραβείο Καλλιτεχνικού Σχεδιασμού για το βιβλίο Παιχνιδότοπος και αναρτήθηκε στη σελίδα της Κίχλης στο Facebook.
